In gesprek met Anne Roeters (SCP)

Wat was voor jou de aanleiding om dit essay te schrijven, en welke boodschap hoop je dat beleidsmakers eruit meenemen?

De afgelopen jaren was ik programmaleider van een onderzoeksprogramma dat over beleidsdossiers heen naar de aansluiting tussen beleid en de samenleving ging. Het leuke daarvan was dat we met heel veel verschillende beleidsmakers over heel veel verschillende onderwerpen praatten. Na een tijdje viel me op dat eigenlijk iedereen de ambitie had om de beleidskwaliteit te verbeteren door meer oog voor mensen te hebben, maar dat de manier waarop hier invulling aan werd gegeven heel erg verschilde. Sommige ministeries zetten bijvoorbeeld heel sterk in op participatie, terwijl anderen juist vooral wetenschappelijk onderzoek gebruikten om beleid beter te onderbouwen. Ook zag ik dat men niet altijd wist hoe anderen dit aanpakten.

Ik hoop dat beleidsmakers het essay kunnen gebruiken om over dit alles meer strategisch of systematisch na te denken. Over hoe ze die aansluiting tussen beleid en samenleving kunnen organiseren. Welke aanpak past het beste? Ook hoop ik dat het beleidsmakers helpt om meer van elkaar te leren. Want er gebeurt al heel veel interessants en goeds.

Je schrijft dat beleid nog vaak gebaseerd is op aannames over hoe mensen denken en handelen. Welke aannames kom je het vaakst tegen en waarom zijn die problematisch?

Net als anderen kwamen we het mensbeeld van de rationele burger vaak tegen. Vaak was de aanname dat als je mensen maar de juiste informatie geeft, ze ‘het juiste’ gaan doen. Maar we zagen ook andere aannames terugkomen die minder aandacht krijgen. Zoals de gedachte dat als mensen maar doen wat goed voor hen is, dat ook goed is voor de samenleving als geheel. Ik ben socioloog en sociologisch gezien zijn hier heel veel kanttekeningen bij te zetten.

Bij het leven lang ontwikkelen beleid is bijvoorbeeld de aanname dat als je mensen ondersteunt in hun leerwensen en vertelt in welke sectoren veel werk is, dit een deel van de oplossing is voor personeelstekorten. Maar je ziet dat als je mensen subsidies geeft om cursussen te volgen, cursussen als die voor nagelstylist heel populair zijn. Deze vorm van wensdenken is problematisch omdat je eigenlijk op voorhand al kan bedenken dat beleid niet gaat uitpakken zoals het bedoeld is.

Ik denk dat veel geld en moeite bespaard kan worden als beleid beter onderbouwd kan worden door bijvoorbeeld kennis over sociale dynamiek mee te nemen. Dit wordt extra relevant nu er veel bezuinigd moet worden en de overheid in wil zetten op slagvaardigheid.

In het essay onderscheid je vier manieren om het burgerperspectief te verankeren in beleid. Welke van die vier krijgt volgens jou momenteel te weinig aandacht binnen de overheid?

Ik zie grote verschillen tussen ministeries en afdelingen. Maar alles overziend, denk ik dat het grootste potentieel bij het binnenhalen en benutten van ervaringskennis en -deskundigheid zit. Bij het ministerie van SZW gebeuren mooie dingen op dit gebied en denken ervaringsdeskundigen gevraagd en ongevraagd mee over de aanpak van armoede. 

Je ziet dat de ontwikkeling in het huidige denken over ervaringsdeskundigheid zich sterk op het armoededossier concentreert, maar ik vind het een hele interessante vraag welk type ervaringen relevant zijn op andere beleidsterreinen en ministeries. Zou het ministerie van LVVN bijvoorbeeld meer gebruik kunnen maken van de kennis en ervaring van mensen die uit landelijke gebieden of boerenfamilies komen? Hoe kan VWS bij de ontwikkeling van haar beleid meer kunnen putten uit ervaringen met mantelzorg en gezondheidsbeperkingen van ambtenaren?  Dit is uitdagend, want dit vraagt om anders nadenken over professionaliteit en hoe je verschillende vormen van kennis weegt en combineert.

Welke aanbevelingen zou je hiervoor willen doen?

Ik denk dat het heel waardevol zou zijn als beleidsteams een moment zouden nemen om stil te staan bij de manier waarop zij bij de (door)ontwikkeling van beleid aansluiten bij mensen en de samenleving. Dat kan gewoon een deel van een vergadering zijn. In hoeverre is er aandacht voor het burgerperspectief? Als hier aandacht voor is: op welke manier wordt dit ingevuld en waarom? En wat zouden andere manieren om dit in te vullen op kunnen leveren? 

Welke rol zie jij hierin voor gedragsexperts als het gaat om het versterken van het burgerperspectief in beleidsvorming?

Volgens mij zijn ze hier al heel hard mee bezig en raakt dit aan de kern van hun werk. Ik vind het ook heel mooi om te zien dat de nadruk op kennis uit de psychologie zich verbreedt naar andere disciplines die ook heel relevant zijn voor beleid, zoals mijn eigen sociologie. Volgens mij kunnen we hier ook nog meer samen in optrekken. Ook de planbureaus werken aan beter onderbouwd beleid. Bij onszelf staat de sociaal-maatschappelijke perspectief centraal, maar de perspectieven van onze PBL en CPB-collega’s vormen ook belangrijke stukjes van de puzzel. We kunnen elkaar hier heel mooi op aanvullen.

Meer weten?

Het essay Van een systeemblik naar oog voor mensen laat zien dat beter beleid begint bij een realistischer beeld van mensen en samenleving. Bijvoorbeeld door:

• Actief te luisteren naar ervaringen en meningen van mensen;
• Beter gebruik te maken van kennis over gedrag en sociale mechanismen;
• Sociaal-wetenschappelijke expertise binnen de ministeries structureel te benutten; en
• Ruimte te maken voor ervaringskennis binnen de overheid.

Heb je vragen over het essay of wil je eens sparren met onderzoeker Anne Roeters? Neem dan contact op via a.roeters@scp.nl.