Minder problematische schulden

Aanleiding: problematische schulden

Problematische schulden hebben een grote impact op het leven van mensen en zorgen voor hoge maatschappelijke kosten. Het kabinet heeft opdracht gegeven tot een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) om beleidsopties te ontwikkelen die knelpunten in de schuldenketen kunnen oplossen. Zowel bij de preventie van problematische schulden, als bij de invordering van schulden en de schuldhulpverlening speelt het gedrag van mensen een grote rol. Daarom is ervoor gekozen gedragsinzichten te benutten binnen dit IBO. Doelgroep zijn mensen die problematische schulden hebben. Voor preventie is de groep breder, omdat iedereen te maken kan krijgen met schulden.

Methode: sessies met expertgroep

Gedragsadviseurs van SZW leidden een expertgroep op het snijvlak van gedragswetenschap en schuldenproblematiek. Daarvoor werd gekozen omdat een IBO een korte doorlooptijd heeft, het vraagstuk complex is en er veel doelgedragingen zijn met bijbehorende gedragsfactoren. De expertgroep bestond uit gedragswetenschappers van de Universiteit Leiden, de Hogeschool Utrecht, de ministeries van SZW, Financiën en JenV, UWV, SVB, AFM en de Belastingdienst.

Tijdens verschillende gezamenlijke sessies zijn de belangrijkste inzichten opgehaald uit de gedragswetenschap op het gebied van de schuldenketen. De wetenschappers hebben ieder vanuit hun eigen expertise literatuur aangedragen, die de gedragsadviseurs gebundeld hebben tot een overzicht van de meest recente kennis en ontwikkelingen. Deze bundel is opgeleverd aan de werkgroep van het IBO om te gebruiken voor hun rapport. Ook hebben de experts vanuit gedragsperspectief feedback gegeven op de uitwerking van de voorgestelde beleidsopties.

Resultaat: aanknopingspunten om vicieuze cirkel te doorbreken

Het thema ‘problematische schulden’ behelst vele gedragingen en factoren, waarbij oorzaak en gevolg niet altijd duidelijk zijn. Bovendien ontbreekt er nog veel kennis. Wel zijn alle experts het erover eens dat (financiële) stress een grote rol speelt voor iedereen die te maken heeft of krijgt met problematische schulden. Die stress tast het doenvermogen van mensen ernstig aan, waardoor ze snel in een neerwaartse spiraal terecht komen.

Hoewel dergelijke multiproblematiek niet eenvoudig op te lossen is, zijn er meerdere aanknopingspunten om de negatieve, vicieuze cirkel te doorbreken. Denk bijvoorbeeld aan:

• het vergroten van de eigen effectiviteit (self-efficacy)
• het verbeteren van de fysieke en mentale gezondheid
• het vergroten van het gevoel van persoonlijke controle (direct gericht op het individu, op diens omgeving of op het systeem)

Beleidsopties die horen bij deze oplossingsrichtingen, sluiten elkaar zeker niet uit. Om de effectiviteit te waarborgen, is het advies vanuit gedragsperspectief om de beleidsopties niet alleen individueel, maar ook in z’n geheel te beoordelen en te pretesten onder de doelgroep.

Impact: kabinet neemt maatregelenpakket als uitgangspunt

De IBO heeft beleidsmaatregelen opgeleverd die nog niet zijn geïmplementeerd en geëvalueerd. Wel heeft het kabinet gemeld het IBO-maatregelenpakket als uitgangspunt te nemen voor de visie om schulden terug te dringen binnen de huidige kabinetsperiode. Een aantal maatregelen wordt verder uitgewerkt en getoetst op doelmatigheid, uitvoerbaarheid en juridische haalbaarheid. De maatschappelijke impact moet zich dus nog uitwijzen.

Daarnaast heeft het project bijgedragen aan een verdere verankering van de gedragswetenschappelijke discipline in beleidsontwikkeling:

• In het IBO-eindrapport staat de aanbeveling om gedragswetenschappelijke inzichten vanaf het begin van de beleidsvorming toe te passen. In de kabinetsreactie wordt dit belang nogmaals aangestipt.
• De eerdere bijdrage van gedragsexperts aan verschillende IBO’s maakt dat de discipline steeds vaker wordt betrokken. (Zie de inleiding in deze uitgave.)
• BIN NL beoordeelt nu per IBO of de opdracht een gedragsvraag bevat, om dan in een vroeg stadium gedragsexperts van relevante departementen te kunnen betrekken.