Aanleiding: gevolgen van ramp of crisis beperken
Om de sociale, economische en gezondheidsgevolgen van een toekomstige pandemie of andere crises te beperken, is het belangrijk dat zowel de overheid als burgers weerbaar en paraat zijn. Hoe kijken burgers aan tegen paraatheid van zichzelf en de overheid? Daar wilde het ministerie van VWS meer inzicht in krijgen. Het gaat daarbij om pandemische paraatheid en daarnaast om paraatheid voor andere toekomstige rampen en crises. Deze kennis moet handvatten opleveren voor effectieve interventies en communicatie over paraatheid en voor de keuze tussen een algemene of pandemiegerichte aanpak.
Methode: kwalitatieve gedragsanalyse
Het RIVM heeft het onderzoek uitgevoerd. Het organiseerde in juni 2024 vijf focusgroepen van ieder twee uur. Doelgroep was de algemene Nederlandse bevolking. De deelnemers zijn geselecteerd op verschillende criteria: regio, stedelijkheid, geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, samenstelling huishouden en werksituatie. De focusgroepen vonden plaats in Amsterdam, Den Bosch, Zwolle, Groningen en Middelburg. Per focusgroep waren er acht of negen deelnemers uit die stad of een omliggende plaats (totaal n=41).
De gespreksleider maakte gebruik van een gespreksleidraad die het RIVM opstelde op basis van uitkomsten van de vragenlijstmonitor ‘pandemische paraatheid en gedrag’ en het COM-B-model (Michie, 2011). Dit model gaat uit van drie factoren die gedrag verklaren: capaciteit, gelegenheid en motivatie. De uitkomsten van de focusgroepen zijn geanalyseerd door drie gedragswetenschappers van het RIVM.
Resultaten: benadruk haalbaarheid en geef handelingsperspectief
Ondanks dat deelnemers de kans op een nieuwe pandemie hoog inschatten, stond de meerderheid van de deelnemers afwijzend tegenover het treffen van maatregelen. Zij waren van mening dat het geen zin heeft je voor te bereiden. Publiekscommunicatie moet daarom duidelijk maken dat voorbereidingen wél zinvol zijn. Benadruk daarbij de effectiviteit en haalbaarheid van maatregelen. De ontvankelijkheid voor deze boodschap is groter wanneer de focus ligt op paraatheid voor rampen en crises in het algemeen in plaats van specifiek op pandemische paraatheid.
Een minderheid van de deelnemers erkende wel de noodzaak en had de intentie om maatregelen te treffen, maar handelde hier nog niet naar. Zij hebben baat bij concrete stappenplannen die hen helpen hun intenties om te zetten in daadwerkelijk gedrag. Houd daarbij rekening met uiteenlopende mogelijkheden van burgers op het gebied van budget en ruimte. Richt de aandacht niet alleen op materiële voorbereiding, maar ook op benodigde kennis en vaardigheden. Bijvoorbeeld: hoe je een EHBO-kit gebruikt of hoe je een zelftest goed uitvoert.
Impact: aanknopingspunten voor communicatie
Van de focusgroepen is een kennisnotitie opgesteld, met de titel: ‘De pandemie zou aan de deur moeten kloppen, dan pas ga ik zorgen voor dingen’ – Paraatheid van burgers voor pandemieën en andere rampen en crises. Advies is om bij communicatie te focussen op paraatheid voor rampen in crisis in het algemeen. De vernieuwde Denk Vooruit-website gaat van dit algemene perspectief uit, bijvoorbeeld met instructies voor een noodpakket. Vervolgens kunnen mensen extra informatie lezen over specifieke rampen, zoals infectieziekten.
Indien beleidsmakers burgers willen stimuleren zich voor te bereiden, kunnen ze in de communicatie rekening houden met de motivatie en barrières die mensen ervaren om voorbereidingen te treffen. Dit draagt niet alleen bij aan pandemische paraatheid, maar ook aan paraatheid voor andere rampen en crises en vergroot daarmee de civiele weerbaarheid van de samenleving.