Aanleiding: overbelasting van het elektriciteitsnet
Door toenemende elektrificatie dreigt het laagspanningsnet vaker overbelast te raken. Komende jaren verzwaren netbeheerders het net daarom. Om overbelasting te voorkomen is daarnaast ook gedragsverandering nodig bij huishoudens. De vraag naar elektriciteit is vooral hoog tijdens de piektijden in de ochtend (7-9 uur) en de avond (16-21 uur). Hoe zijn huishoudens te stimuleren hun elektriciteitsverbruik te verplaatsen naar buiten de piek? KGG wil met dit onderzoek in kaart brengen welke factoren flexibel elektriciteitsgebruik van huishoudens beïnvloeden en leren van pilots en interventies uit het buitenland.
Methode: literatuuronderzoek en verdiepingssessies
Er is een literatuuronderzoek gedaan waarin geput is uit Nederlandse en internationale bronnen. Het ging om zowel academische literatuur als rapporten, enquêtes en niet-academische literatuur. Literatuur is meegenomen die zich richt op gedragsfactoren die flexibel elektriciteitsgebruik van huishoudens beïnvloeden, en op gedragsinterventies om flexibel elektriciteitsgebruik van huishoudens te bevorderen.
Het literatuuronderzoek vormde de basis voor twee verdiepingssessies met netbeheerders en beleidsmedewerkers. In deze sessies zijn de gedragsanalyse en de voorbeelden van pilots en interventies besproken en wat deze betekenen voor de Nederlandse context en mogelijke beleidsmaatregelen.
Resultaat: huishoudens bereid tot flexibel stroomgebruik, ‘demand response’-programma kansrijk
Het literatuuronderzoek laat twee belangrijke uitkomsten zien over gedragsfactoren en interventies:
- De bereidheid onder huishoudens tot flexibel stroomgebruik lijkt redelijk hoog. De kennis en het probleembesef van Nederlandse consumenten over netcongestie zijn nog laag. Tegelijkertijd is een meerderheid (na uitleg) bereid een bijdrage te leveren om netcongestie te verminderen. Consumenten zeggen zelf vooral financieel gedreven te zijn, al laat de effectiviteit van financiële prikkels in de praktijk een wisselend beeld zien. Ook het klimaat en het voorkomen van tekorten worden door mensen als motieven genoemd. Daarnaast verschillen de mogelijkheden voor flexibel gebruik sterk per apparaat. Koken buiten de piek is bijvoorbeeld lastig voor mensen, maar wassen, het opladen van een elektrische auto en de warmtepomp bieden meer mogelijkheden voor flexibiliteit.
- De succesvolle ‘demand response’-programma’s uit het Verenigd Koninkrijk zijn kansrijk om ook in Nederland uit te testen. Binnen zo’n programma reageren consumenten op oproepen om hun elektriciteitsgebruik te verminderen op specifieke momenten waarop het net overbelast lijkt te raken, tegen een kleine financiële vergoeding. Pilots hiermee laten zien dat ‘demand response programma’s’ een aanzienlijke bijdrage kunnen leveren. In de winter van 2022-2023 namen 1,6 miljoen huishoudens in het VK hieraan deel. Die oproepen leidden samen tot een totale verlaging van 3,3 GWh op de piektijden. Dat is ongeveer gelijk aan het gebruik van 9,9 miljoen huishoudens in 1 uur.
Model met gedragsfactoren voor flexibel stroomgebruik
Impact: pilot winter 2025-2026
Er lijkt dus een aanzienlijke verschuiving mogelijk van het elektriciteitsverbruik van huishoudens naar buiten de piekmomenten. Naar aanleiding van het literatuuronderzoek is besloten om ook in Nederland een dergelijk programma uit te testen. KGG heeft opdracht gegeven om in een grootschalig veldexperiment samen met netbeheerders de effectiviteit van gedragsinterventies te gaan testen. Dit staat gepland in de winter van 2025-2026 in kritische buurten – buurten waar overbelasting van het stroomnet dreigt.