Een 'opt-out' voor afspraak coronaprik

Aanleiding: hogere vaccinatiegraad gewenst

Niet iedereen die een vaccinatie wil, haalt deze ook. Daarom is het belangrijk interventies te identificeren om de vaccinatiegraad te verhogen. Een veelbelovende methode is mensen uit te nodigen voor een geplande afspraak: ze ontvangen dan al een datum, tijd en locatie voor hun vaccinatie en kunnen die wijzigen of afzeggen (opt-out) in plaats van dat ze zelf een afspraak moeten maken (opt-in). Er is echter weinig bewijs over effectiviteit en mogelijke neveneffecten van deze aanpak, zoals ‘reactance’. In opdracht van VWS onderzocht het RIVM daarom de invloed van een switch van opt-in naar opt-out op voorkeuren en vaccinatie-intenties voor de coronaprik.

Interventie: opt-out-afspraken voor de coronaprik

Mensen die een persoonlijke uitnodiging kregen voor de COVID-19-vaccinatie, ontvingen sinds 2021 een brief waarin werd gevraagd om zelf een afspraak te plannen (opt-in). Vanaf najaar 2023 zou het afsprakensysteem worden aangepast naar opt-out voor een deel van de doelgroep: mensen van 71,7 tot 90 jaar. Dat was de te testen interventie. In de opt-out-brief stond:

• dat een vaccin tegen corona direct beschikbaar was
• waarom ze in aanmerking kwamen
• de details van hun vooraf geplande afspraak: datum, tijd en locatie
• hoe ze de afspraak konden annuleren of wijzigen
• specifieke informatie over vaccinatie thuis of in de ouderenzorg

Personen die een opt-in-brief ontvingen (jonger dan 71,7 jaar en ouder dan 90 jaar), kregen vergelijkbare informatie. Alleen werd de informatie over de geplande afspraak vervangen door de te nemen stappen om een afspraak te maken.

Methode: RCT

Het onderzoek bestond uit drie studies:

• interviews vooraf met de doelgroep over de opt-out-uitnodigingsbrief (n=15)
• een online experiment (opt-in versus opt-out) vooraf naar voorkeuren en vaccinatiebereidheid (n=1.668)
• een evaluatieonderzoek in het najaar van 2023 naar het effect van de brief op de daadwerkelijke vaccinatie, op basis van nationale vaccinatie-registratiedata (n=3.966.402). Opt-in en opt-out werden vergeleken bij groepen mensen rond de grenzen van die twee leeftijden. Voor de analyse is een regression discontinuity design gebruikt

Resultaten: geen effect op intentie; positief effect op deelname

In de interviews meldden sommige deelnemers aanvankelijke weerstand tegen de verandering in het uitnodigingssysteem, al merkten sommigen ook op dat de vooraf geplande afspraak wel een stok achter de deur zou zijn om naar de afspraak te gaan. Het online experiment toonde aan dat deelnemers de voorkeur geven aan het opt-in-systeem, maar dat deze voorkeur zich niet vertaalt in verschillen in vaccinatiebereidheid. Het evaluatieonderzoek liet wel effect zien: de vaccinatiedeelname bij degenen die een opt-out-uitnodiging ontvingen, was 3,3% hoger (rond 71,7 jaar) en 4,5% hoger (rond 90,0 jaar) dan bij mensen die een opt-in-uitnodiging ontvingen van rond dezelfde leeftijdsgrens.

Impact: kleinere kloof tussen intentie en gedrag

Met dit onderzoek heeft het RIVM een opt-out-uitnodigingsbrief ontwikkeld en gevalideerd voor de jaarlijkse COVID-19-vaccinatie. Ook is nu meer bekend over de percepties en effecten van de switch naar een opt-out-systeem. Conclusie: een switch naar een vooraf ingeplande afspraak lijkt een veelbelovende strategie om de vaccinatiegraad te verbeteren. De interventie lijkt de vaccinatie-intentie niet te beïnvloeden, maar dus vooral de kloof tussen intentie en gedrag te verkleinen. Dit maakt het een geschikte interventie voor mensen die al de intentie hebben om zich te laten vaccineren tegen COVID-19.